Cùng một lượng điện, cùng một máy, chênh nhau 2,81 lần đơn giá tuỳ giờ chạy. Đây là khoản duy nhất trong vận hành máy đá mà bạn có thể thay đổi mà không cần mua thiết bị gì — chỉ cần bồn chứa đủ lớn và một bộ hẹn giờ. Nhưng nó cũng có giới hạn vật lý mà nhiều bài tư vấn bỏ qua.
Trả lời nhanh: Theo biểu giá 01/11/2026, điện sản xuất ≤1 kV là 1.274 đ/kWh thấp điểm, 1.966 đ bình thường, 3.586 đ cao điểm. Dời 30% điện năng sang thấp điểm giảm hoá đơn khoảng 10,6%; dời 40% giảm 14,1%. Giới hạn: bồn chứa phải chứa đủ sản lượng một đêm, và máy không được khởi động quá nhiều lần.
Ba mức giá và khoảng cách thật giữa chúng
Biểu giá bán điện sản xuất của Bộ Công Thương áp dụng từ 01/11/2026 chia làm ba mức theo giờ. Với cấp điện áp ≤ 1 kV (chưa VAT):
| Mức giá | Đơn giá (đ/kWh) | So với bình thường | Khung giờ điển hình |
|---|---|---|---|
| Thấp điểm | 1.274 | 64,8% | 22:00–06:00 |
| Bình thường | 1.966 | 100,0% | 06:00–18:00 |
| Cao điểm | 3.586 | 182,4% | 18:00–22:00 |
| Bình quân | 2.159,9037 | 109,9% | — |
Ba con số cần nhớ: cao điểm đắt gấp 2,81 lần thấp điểm; cao điểm đắt hơn bình thường 82,4%; thấp điểm rẻ hơn bình thường 35,2%. Khung giờ ở cột cuối là khung phổ biến, nhưng mỗi tổng công ty điện lực có thể quy định khác — phải đọc hoá đơn hoặc hợp đồng mua bán điện của bạn.
Với cấp điện áp cao hơn, đơn giá thấp hơn nhưng tỷ lệ giữa các mức gần như giữ nguyên: 35–220 kV là 1.792/1.123/3.218; 1–35 kV là 1.814/1.166/3.348. Tỷ lệ cao/thấp của cả ba cấp đều xấp xỉ 2,8 lần. Vì vậy bài tính dưới đây áp dụng được cho mọi cấp điện áp, chỉ cần thay đơn giá.
Một chi tiết dễ bỏ qua: giá trên chưa gồm VAT. Nếu xưởng không được khấu trừ VAT, hoá đơn thực cao hơn 8–10%. Tỷ lệ giữa các mức giá không đổi, nên kết luận về việc dời giờ vẫn đúng.
Tính mức tiết kiệm theo tỷ lệ dời giờ
Công thức: Đơn giá bình quân = ft × 1.274 + fb × 1.966 + fc × 3.586, với f là tỷ lệ điện năng ở từng mức, tổng bằng 1.
Lấy xưởng 3 tấn/ngày, 365 ngày, suất tiêu hao 110 kWh/tấn: điện năng năm 120.450 kWh.
| Phân bổ giờ | Đơn giá bình quân | Tiền điện năm | So với toàn bình thường |
|---|---|---|---|
| 100% bình thường | 1.966,0 đ | 236,8 triệu đ | Mốc |
| 20% thấp, 80% bình thường | 1.827,6 đ | 220,1 triệu đ | −16,7 triệu đ (−7,0%) |
| 30% thấp, 70% bình thường | 1.758,4 đ | 211,8 triệu đ | −25,0 triệu đ (−10,6%) |
| 40% thấp, 60% bình thường | 1.689,2 đ | 203,5 triệu đ | −33,3 triệu đ (−14,1%) |
| 25% thấp, 60% bình thường, 15% cao | 2.036,0 đ | 245,2 triệu đ | +8,4 triệu đ (+3,6%) |
| 35% thấp, 50% bình thường, 15% cao | 1.966,8 đ | 236,9 triệu đ | +0,1 triệu đ (0%) |
Hai dòng cuối là bài học quan trọng nhất. Nếu dời được 25% sang thấp điểm nhưng lại để 15% rơi vào cao điểm, hoá đơn còn tăng 3,6% so với chạy đều giờ bình thường. Việc tránh cao điểm quan trọng hơn việc tăng thấp điểm.
Thứ tự ưu tiên đúng: 1) cắt sạch giờ cao điểm; 2) dời sang thấp điểm; 3) tối ưu phần còn lại. Nhiều xưởng làm ngược, tập trung mua bồn chứa để chạy đêm mà vẫn để máy chạy 18–22h vì "khách cần đá buổi tối".
Tính bồn chứa cần thiết cho phương án chạy đêm
Đây là giới hạn vật lý quyết định phương án có khả thi hay không. Muốn dời sản xuất sang đêm, phải có chỗ chứa đá sản xuất trong đêm đó.
Khối lượng cần chứa = sản lượng mỗi đêm − lượng bán trong đêm
Xưởng 3 tấn/ngày, chạy 8 giờ đêm (22:00–06:00) với 85% năng suất thực: 3.000 × 8/18 × 0,85 ≈ 1.133 kg. Nếu bán trong đêm 200 kg, cần chứa 933 kg. Cộng dự phòng 20% cho đá tồn từ hôm trước và sai số cân: bồn cần khoảng 1.100–1.200 kg.
| Công suất | Sản lượng 8 giờ đêm | Bán trong đêm | Bồn tối thiểu | Bồn đề xuất (+20%) |
|---|---|---|---|---|
| 1 tấn/ngày | 378 kg | 70 kg | 308 kg | 370 kg |
| 2 tấn/ngày | 756 kg | 140 kg | 616 kg | 740 kg |
| 3 tấn/ngày | 1.133 kg | 200 kg | 933 kg | 1.120 kg |
| 5 tấn/ngày | 1.889 kg | 350 kg | 1.539 kg | 1.850 kg |
| 10 tấn/ngày | 3.778 kg | 700 kg | 3.078 kg | 3.700 kg |
Bảng dùng tỷ lệ bán trong đêm 18–19% sản lượng ngày, là giả định để minh hoạ. Xưởng bán cho quán bar và nhà hàng sẽ có tỷ lệ đêm cao hơn nhiều, và khi đó phương án chạy đêm mất lợi thế vì đá sản xuất ra phải bán ngay.
Về chi phí bồn: bồn cách nhiệt tốt mất dưới 1% đá mỗi ngày nếu mở 2–3 lần. Bồn kém cách nhiệt mất 3–6%. Nếu mất 5%/ngày trên 1.100 kg, đó là 55 kg mỗi ngày, tương đương 6.700 đ tiền điện đã trả — nhỏ so với khoản tiết kiệm, nhưng đủ để chọn bồn tốt hơn.
Giới hạn: máy không thích khởi động nhiều lần
Dời giờ chạy không có nghĩa là bật tắt máy liên tục. Máy nén khởi động cần dòng lớn gấp 2,5–3 lần dòng định mức trong 1–2 giây, và mỗi lần khởi động là một chu kỳ mài mòn.
Với máy có bồn chứa và điều khiển theo mức đá, máy tự chạy đầy tải đến khi bồn đầy rồi dừng. Đó là chế độ tốt nhất. Vấn đề xảy ra khi bồn quá nhỏ: máy đầy bồn sau 2 giờ, dừng 1 giờ, lại chạy 2 giờ — 4–6 chu kỳ mỗi đêm, chấp nhận được. Nếu bồn chỉ đủ 40 phút, máy đóng cắt 10–12 lần mỗi đêm, tiếp điểm và rơ le áp suất mòn nhanh.
| Số chu kỳ khởi động/ngày | Đánh giá | Ảnh hưởng |
|---|---|---|
| 1–3 | Tốt nhất | Máy chạy dài, ổn định |
| 4–6 | Chấp nhận được | Mài mòn bình thường |
| 7–10 | Cần cải thiện | Tiếp điểm mòn nhanh |
| Trên 10 | Kém | Rủi ro hỏng máy nén |
Quy tắc thiết kế: bồn chứa nên đủ cho ít nhất 3–4 giờ sản xuất. Với xưởng 3 tấn/ngày chạy 18 giờ, 3 giờ sản xuất là 500 kg. Nếu muốn dời 30% sản lượng sang đêm, bồn phải lớn hơn con số đó — xem lại bảng ở mục trước.
Một giải pháp trung gian: giữ máy chạy dài ở công suất thấp thay vì đóng cắt. Máy inverter hoặc máy có van tiết lưu điều chỉnh được sẽ làm được điều này. Với máy cố định tốc độ, không nên chạy non tải lâu vì hiệu suất giảm và dầu bôi trơn không đủ hồi về các-te.
Ba rào cản thực tế khi dời giờ chạy
Bài tính trên giấy đẹp, nhưng ba rào cản sau làm nhiều xưởng bỏ phương án sau vài tuần.
Rào cản 1 — khách lấy đá buổi sáng sớm. Chợ, quán ăn sáng, xe bán nước lấy hàng từ 4–5 giờ. Nếu đá sản xuất 22:00–06:00, đến 5 giờ sáng bạn có đủ hàng. Nhưng nếu khách lấy từ 3 giờ, phải chạy sớm hơn hoặc có tồn từ hôm trước.
Rào cản 2 — nhiệt độ môi trường ban đêm không thấp hơn nhiều. Ở đô thị Việt Nam, nhiệt độ 22:00–06:00 thường thấp hơn ban ngày 4–7 K, giúp năng suất tăng 5–9%. Đây là lợi ích phụ, không phải rào cản. Nhưng ở khu vực có mái tôn hấp nhiệt, phòng máy có thể vẫn nóng đến 23 giờ.
Rào cản 3 — nhân công. Chạy đêm cần người trực hoặc ít nhất người gọi được khi có sự cố. Nếu xưởng không có người đêm, một sự cố lúc 2 giờ sáng có thể mất 6 giờ sản xuất.
| Rào cản | Cách xử lý | Chi phí |
|---|---|---|
| Khách lấy sớm | Tồn đá từ hôm trước, mở sớm 1 giờ | Thấp |
| Phòng máy nóng | Thông gió, dời dàn ngưng ra ngoài | Trung bình |
| Không có người đêm | Cảm biến, cảnh báo qua điện thoại | Thấp–trung bình |
| Mất điện đêm | Bồn đủ lớn, hoặc máy phát dự phòng | Cao |
Rào cản thứ nhất là phổ biến nhất và cũng dễ xử lý nhất: dời giờ chạy không cần dời toàn bộ 100% sản lượng. Dời 30% đã đủ mang lại phần lớn lợi ích, và 70% còn lại vẫn sản xuất theo giờ khách lấy hàng.
Lợi ích phụ: năng suất cao hơn vào ban đêm
Chạy đêm không chỉ rẻ hơn về giá điện, mà còn hiệu quả hơn về năng suất. Hai lý do vật lý.
Nhiệt độ môi trường thấp hơn. Theo quan hệ percent-per-degree của ORNL, giảm 1°F nhiệt độ ngưng tiết kiệm 1–1,5% công suất nén, tức 1,8–2,7% mỗi 1 K. Nhiệt độ ban đêm thấp hơn ban ngày 4–7 K, nên công suất nén giảm 7–19%. Đây là khoản tiết kiệm chồng lên khoản tiết kiệm giá điện.
Nhiệt độ nước cấp thấp hơn. Bể nước nguội đi vào ban đêm, có thể thấp hơn 3–5 K so với buổi chiều. Theo công thức nhiệt lượng ở bài về nhiệt độ nước cấp, mỗi 5 K giảm làm tổng tải giảm khoảng 5%, nên năng suất tăng tương ứng.
| Yếu tố | Chênh đêm–ngày | Ảnh hưởng năng suất |
|---|---|---|
| Nhiệt độ không khí | 4–7 K thấp hơn | +7 đến +19% |
| Nhiệt độ nước cấp | 3–5 K thấp hơn | +3 đến +5% |
| Bức xạ mặt trời lên dàn ngưng | Không có | +2 đến +4% |
| Tổng hợp (ước tính) | — | +12 đến +28% |
Các mức trong bảng là ước tính từ hai quan hệ đã dẫn, cộng dồn tuyến tính — trong thực tế các hiệu ứng không cộng thẳng hoàn toàn. Nhưng hướng thì chắc: cùng một máy, chạy 2 giờ sáng cho nhiều đá hơn chạy 2 giờ chiều.
Điều này tạo ra một nghịch lý thú vị: nếu khách lấy hàng buổi sáng, đá sản xuất ban đêm vừa rẻ hơn vừa nhiều hơn. Nếu khách lấy hàng buổi tối, bạn phải chọn giữa giá điện thấp và thời điểm giao hàng.
Cách triển khai trong bốn tuần
Tuần 1 — đo. Lắp công tơ có ghi theo giờ, hoặc đọc công tơ đầu giờ và cuối mỗi khung giá trong 7 ngày. Mục tiêu: biết chính xác bao nhiêu phần trăm điện năng đang rơi vào cao điểm. Con số này thường gây bất ngờ — nhiều xưởng tưởng mình chạy toàn giờ bình thường, thực tế 15–25% rơi vào 18–22h.
Tuần 2 — cắt cao điểm. Đặt hẹn giờ dừng máy trong khung cao điểm, dựa vào tồn kho. Nếu tồn kho không đủ, tăng sản xuất trước 18h. Đây là bước mang lại phần lớn lợi ích và không cần đầu tư.
Tuần 3 — thêm bồn và dời đêm. Nếu bồn hiện tại không đủ, bổ sung bồn. Bắt đầu dời 20–30% sản lượng sang khung 22:00–06:00.
Tuần 4 — đánh giá. So hoá đơn với tháng trước, cùng sản lượng. Nếu tiết kiệm dưới 5%, kiểm tra lại xem có rò rỉ giờ cao điểm không.
| Tuần | Việc làm | Chi phí | Tiết kiệm kỳ vọng |
|---|---|---|---|
| 1 | Đo phân bổ giờ | Gần 0 | 0, xác lập mốc |
| 2 | Cắt giờ cao điểm | 0 | 3–8% |
| 3 | Thêm bồn, dời 20–30% sang đêm | Trung bình | 6–12% |
| 4 | Đánh giá, hiệu chỉnh | 0 | — |
Mức tiết kiệm ở cột cuối là ước tính dựa trên bảng phân bổ giờ ở mục 2, áp cho xưởng có 15% điện năng đang rơi vào cao điểm. Xưởng đã tối ưu sẵn sẽ thấy ít hơn; xưởng đang chạy nhiều giờ cao điểm sẽ thấy nhiều hơn.
Câu hỏi thường gặp
Giờ thấp điểm của điện sản xuất là mấy giờ?
Thường 22:00–06:00, cao điểm 18:00–22h, còn lại là bình thường. Nhưng khung giờ do từng tổng công ty điện lực quy định và có thể khác nhau. Phải đọc hợp đồng mua bán điện hoặc hoá đơn của bạn, không dùng khung giờ phổ biến để tính toán.
Dời giờ chạy có cần mua máy mới không?
Không, nếu bồn chứa đủ lớn và máy có điều khiển tự động theo mức đá. Cần thêm bộ hẹn giờ nếu máy không có, và có thể cần bồn lớn hơn. Đây là lý do bồn chứa là khoản đầu tư đầu tiên, không phải máy.
Chạy đêm có làm máy nhanh hỏng hơn?
Không, nếu máy chạy dài mỗi lần. Máy chạy liên tục 6–8 giờ ổn định hơn máy đóng cắt 10 lần mỗi ngày. Rủi ro thực sự là thiếu người trực đêm để xử lý sự cố, không phải bản thân việc chạy đêm.
Tiết kiệm được bao nhiêu phần trăm hoá đơn?
Dời 30% điện năng từ bình thường sang thấp điểm giảm 10,6% hoá đơn; dời 40% giảm 14,1%. Nhưng nếu vẫn để 15% rơi vào cao điểm, phần tiết kiệm bị xoá gần hết. Cắt cao điểm là ưu tiên số một.
Bồn chứa lớn có làm đá tan nhiều hơn không?
Có, nhưng ít. Bồn cách nhiệt tốt mất dưới 1% mỗi ngày nếu mở 2–3 lần. Với 1.100 kg trong bồn, mất 11 kg/ngày — tương đương khoảng 6.700 đ tiền điện. Khoản tiết kiệm từ giá điện lớn hơn nhiều lần.